Thứ 5, 2/7/2026 22:1 (GMT+7)

NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ NĂM 2025 THỂ HIỆN TÍNH NHÂN ĐẠO GẮN VỚI KỶ CƯƠNG, NGHIÊM MINH

Luật Thi hành án hình sự năm 2025 do Bộ Công an chủ trì xây dựng đã được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10 (Luật số 127/2025/QH15). Luật quy định toàn diện về quản lý giam giữ, thi hành án tại cộng đồng và tái hòa nhập cộng đồng, chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026, là bước hoàn thiện rất quan trọng để “bản án của Tòa án đi vào cuộc sống” một cách nghiêm minh, công bằng và nhân văn.

Luật Thi hành án hình sự năm 2025 được xây dựng trên cơ sở kế thừa, sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ một số quy định của Luật Thi hành án hình sự năm 2019 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 51/2024/QH15 và Luật số 86/2025/QH15). Theo đó, so với Luật Thi hành án hình sự hiện hành, Luật Thi hành án hình sự năm 2025 đã bổ sung 11 điều, quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an cấp xã, đơn vị quân đội trong quản lý, giám sát, giáo dục người được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù; nghĩa vụ của người được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù; về giải quyết trường hợp phạm nhân có nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể người; về giải quyết trường hợp người chấp hành án tại cộng đồng có nguyện vọng làm việc, học tập ngoài nơi cư trú.

Về nội dung quản lý nhà nước về thi hành án hình sự: Luật đã bãi bỏ 16 điều của Luật Thi hành án hình sự hiện hành, gồm các điều 5, 7, 8 , 19, 20, 21, 47, 175, 195, 196, 199, 200, 201, 202, 203 và 204 quy định về trách nhiệm phối hợp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong thi hành án hình sự; về kiểm sát việc thi hành án hình sự; về phổ biến, giáo dục pháp luật về thi hành án hình sự; về nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân cấp xã, đơn vị quân đội trong thi hành án hình sự; về thi hành quyết định tiếp nhận, chuyển giao đối với người đang chấp hành án phạt tù; về trách nhiệm của các bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong quản lý công tác thi hành án hình sự.

Cùng với những nội dung được bổ sung, bãi bỏ nêu trên, Luật Thi hành án hình sự năm 2025 đã sửa đổi, hoàn thiện các quy định của Luật Thi hành án hình sự hiện hành để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật; bảo đảm phù hợp với cơ cấu, tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị được quy định tại các luật khác như: Nghị quyết số 203/2025/QH15 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân...; tăng cường phân cấp, phân quyền, giải quyết những tồn tại, khó khăn trong thực tiễn hiện nay và đáp ứng yêu cầu công tác thi hành án hình sự trong thời gian tới.

Những điểm mới cơ bản của Luật Thi hành án hình sự năm 2025 vừa nghiêm minh, vừa nhân văn, phù hợp yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và phục vụ Nhân dân, gồm các nội dung sau:

Thứ nhất, Luật đổi mới mạnh về tổ chức thi hành án hình sự theo hướng tinh gọn - rõ trách nhiệm - tăng vai trò cấp cơ sở. Luật bỏ quy định về Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện và bổ sung Công an cấp xã là cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự. Trên nền tảng đó, Luật xác lập cơ chế phân cấp, phân quyền rất rõ: Ủy ban nhân dân cấp xã là chủ thể chịu trách nhiệm quản lý, kiểm soát, giám sát, giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng; còn Công an cấp xã có nhiệm vụ trực tiếp giúp Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện phần việc nghiệp vụ (tiếp nhận hồ sơ, theo dõi nghĩa vụ, phối hợp gia đình, tổ dân phố, đoàn thể, lập nhận xét, báo cáo, đề xuất xử lý vi phạm…). Điểm mới này tạo “địa chỉ trách nhiệm” rất rõ ở cơ sở, tăng tính kịp thời.

Thứ hai, Luật làm rõ hơn quy trình thi hành án hình sự tại cộng đồng, nhất là các nhóm hình phạt, biện pháp có số lượng lớn. Luật sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến án treo, cải tạo không giam giữ, quản chế, cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tước một số quyền công dân; quyết định hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù; quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện theo hướng rõ thẩm quyền, rõ trình tự, thủ tục, rõ trách nhiệm. Điểm nhấn là Luật làm rõ vai trò chủ trì của chính quyền địa phương và cơ chế phối hợp thực chất với cơ quan, tổ chức, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên, cũng như lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở trong quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng. Nhờ đó, quản lý tại cộng đồng không chỉ là “theo dõi hành chính” mà trở thành “giám sát đi đôi với giáo dục, hỗ trợ”, giúp giảm tái phạm bền vững.

Thứ ba, Luật bổ sung quy định nhân đạo về quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của phạm nhân nhưng thiết kế điều kiện rất chặt chẽ để không bị lợi dụng. Theo đó, phạm nhân được hiến mô, bộ phận cơ thể khi đáp ứng các điều kiện: tự nguyện; chỉ hiến cho người thân thích; đủ điều kiện sức khỏe và vẫn bảo đảm sức khỏe để tiếp tục chấp hành án; tự chịu chi phí và chỉ áp dụng với phạm nhân phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng thuộc trường hợp phạm tội lần đầu, thời gian chấp hành án còn lại dưới 03 năm. Cách quy định này thể hiện tính nhân văn nhưng đồng thời khóa chặt rủi ro ép buộc, mua bán, trá hình, thể hiện tính nhân đạo phải đi cùng kỷ cương.

Thứ tư, Luật mở rộng cơ sở pháp lý đối với việc tổ chức lao động cho phạm nhân cả trong và ngoài trại giam nhằm chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng, nhưng bảo đảm an ninh, an toàn. Luật quy định trại giam tổ chức cho phạm nhân lao động trong và ngoài trại giam để giáo dục cải tạo, rèn kỹ năng, chuẩn bị trở về cộng đồng; nội dung này được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Nghị quyết số 54/2022/QH15 ngày 16/6/2022 của Quốc hội về thí điểm mô hình tổ chức hoạt động lao động, hướng nghiệp, dạy nghề cho phạm nhân ngoài trại giam. Đồng thời, Luật quy định rõ các trường hợp không được đưa ra lao động ngoài trại giam để bảo đảm quản lý chặt chẽ.

Thứ năm, Luật điều chỉnh tiêu chí xếp loại chấp hành án theo hướng khách quan, công bằng hơn, tập trung vào quá trình cải tạo thực chất. Một điểm mới quan trọng là không lấy kết quả khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra để nhận xét, đánh giá và xếp loại quá trình chấp hành án phạt tù. Việc này giúp tránh bất bình đẳng do điều kiện kinh tế, tập trung đo lường đúng sự tiến bộ: chấp hành nội quy, thái độ học tập, lao động, rèn luyện, ý thức kỷ luật.

Thứ sáu, Luật hoàn thiện cơ chế tái hòa nhập cộng đồng theo hướng phân công rõ trách nhiệm và gắn với các biện pháp hỗ trợ cụ thể. Luật nhấn mạnh tái hòa nhập không chỉ là “kết thúc án phạt tù”, mà là cả một quá trình: chuẩn bị trước khi ra trại; tiếp nhận, quản lý, giúp đỡ tại địa phương; hỗ trợ nghề nghiệp, việc làm; trợ giúp tâm lý, pháp lý; giảm kỳ thị. Cách tiếp cận này hướng tới mục tiêu lâu dài là giảm tái phạm tội, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội tại cơ sở.

Thứ bảy, Luật rút ngắn thời hạn, rút gọn một số trình tự, thủ tục trong thi hành án hình sự và trong các thủ tục Tòa án áp dụng chính sách khoan hồng. Luật quy định rút ngắn thời gian thực hiện các trình tự, thủ tục của cơ quan có thẩm quyền; rút ngắn thời hạn giải quyết của Tòa án khi áp dụng các chính sách hoãn, tạm đình chỉ, giảm, miễn chấp hành án; đồng thời giảm số lượng thẩm phán tham gia phiên họp ở một số thủ tục khoan hồng từ 03 xuống 01 thẩm phán. Mục tiêu là giảm độ trễ hành chính, kịp thời áp dụng chính sách đúng đối tượng, nhưng vẫn bảo đảm căn cứ pháp lý và kiểm sát theo quy định.

Thứ tám, Luật bổ sung quy định cụ thể về trình tự, thủ tục và trách nhiệm của từng cơ quan trong quá trình tiếp nhận người bị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Đây là nội dung giúp bịt “khoảng trống trách nhiệm”, tránh lúng túng trong phối hợp, bảo đảm quyền lợi của người bị áp dụng biện pháp và bảo đảm an ninh, an toàn xã hội.

Thứ chín, Luật gắn công tác thi hành án hình sự với cơ chế chính sách về thuế để tạo điều kiện nguồn lực cho dạy nghề, hướng nghiệp, lao động của phạm nhân. Luật bổ sung một điều sửa đổi, bổ sung khoản 6 Điều 4 của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp theo hướng quy định chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp áp dụng đối với hoạt động tổ chức lao động, hướng nghiệp, dạy nghề cho phạm nhân. Đây là điểm mới rất thực tế, muốn tái hòa nhập bền vững thì phải có cơ chế khuyến khích và nguồn lực hợp pháp để làm lâu dài./.

Mạnh Hà - K.CSTHAHS&HTTP