Thứ 5, 2/7/2026 21:55 (GMT+7)

PHÒNG, CHỐNG TỘI PHẠM MA TÚY TRONG KỶ NGUYÊN SỐ: THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP

1. Đặt vấn đề

Không phải ngẫu nhiên mà Chỉ thị số 36-CT/TW (16/8/2019) của Bộ Chính trị gọi ma túy là "tội phạm của tội phạm". Đặc thù của loại tội phạm này nằm ở tính chất kép: nó vừa trực tiếp bào mòn sức khỏe, nhân cách con người, vừa là điều kiện làm phát sinh nhiều loại tội phạm khác, từ giết người, cướp tài sản đến mua bán người và rửa tiền. Thêm vào đó, sự dịch chuyển sang phương thức hoạt động có tổ chức, xuyên biên giới và ứng dụng công nghệ cao khiến công tác đấu tranh ngày càng phức tạp.

Theo thống kê của Bộ Công an, tính đến ngày 12/01/2025, cả nước ghi nhận 249.072 trường hợp liên quan đến ma túy, gồm người sử dụng trái phép chất ma túy, người nghiện và người đang trong giai đoạn quản lý sau cai. Trong đó, số người nghiện chiếm phần lớn với 181.898 người, kế đến là 41.574 người sử dụng trái phép và 25.600 người thuộc diện quản lý sau cai.

Xét theo nơi cư trú/quản lý, gần 76.000 người nghiện (41,7%) đang sống ngoài xã hội - đây chính là nhóm tạo ra sức ép lớn nhất cho an ninh cơ sở vì khó kiểm soát thường xuyên. Số còn lại được quản lý tại các cơ sở cai nghiện (hơn 50.700 người) hoặc đang chấp hành án/giáo dục bắt buộc tại trại giam, trường giáo dưỡng (hơn 55.200 người). Đáng lo ngại, toàn quốc có tới 989 trường hợp loạn thần do sử dụng ma túy (dân gian gọi là "ngáo đá") - nhóm đối tượng có hành vi khó đoán và nguy cơ gây án cao.

Riêng năm 2024, gần 26.000 người nghiện/sử dụng ma túy đã vi phạm pháp luật ở các mức độ khác nhau, từ xử phạt hành chính (hơn 8.100 trường hợp) đến phải chịu trách nhiệm hình sự (gần 17.832 trường hợp). Nhóm đối tượng loạn thần đã gây ra 36 vụ án xâm phạm trật tự xã hội, bao gồm 5 vụ giết người và 7 vụ cố ý gây thương tích - minh chứng rõ nét cho mối liên hệ giữa sử dụng ma túy và bạo lực. Một xu hướng đáng báo động khác là tình trạng lái xe (đặc biệt xe tải, xe khách, taxi) dương tính với ma túy: 5.175 trường hợp bị phát hiện, tăng tới 76,3% so với năm trước.

Về phía hoạt động xét xử, Tòa án các cấp đã thụ lý sơ thẩm hơn 31.000 vụ với gần 50.000 bị cáo, giải quyết đạt tỷ lệ trên 90%. Trong số các bị cáo bị đưa ra xét xử, 834 người phải chịu mức án tù chung thân hoặc tử hình - cho thấy tính chất nghiêm trọng của nhiều vụ án. Khối lượng công việc này tập trung nhiều nhất ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Sơn La, Hải Phòng và Điện Biên - vốn là các địa bàn trọng điểm về tuyến vận chuyển hoặc tiêu thụ ma túy.

Những số liệu trên cho thấy tình hình tội phạm ngày càng diễn biến phức tạp và có xu hướng gia tăng. Để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống loại tội phạm này, bên cạnh việc xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao chất lượng hoạt động điều tra, truy tố và xét xử, đổi mới công tác cai nghiện, tăng cường các biện pháp phòng ngừa xã hội và đẩy mạnh hợp tác quốc tế.

2. Thực trạng áp dụng quy định của pháp luật

Dù khung pháp luật hiện hành tương đối đầy đủ, thực tiễn xét xử và điều tra cho thấy ít nhất bốn nhóm vướng mắc lớn.

Thứ nhất, cách tính khối lượng ma túy còn cứng nhắc. Các điều 249 đến 252 Bộ luật Hình sự hiện hành lấy khối lượng "thô" của vật chứng làm căn cứ định khung hình phạt, bất kể hàm lượng tinh chất bên trong là bao nhiêu. Hậu quả là hai vụ án có cùng khối lượng tang vật nhưng độ tinh khiết chênh nhau (ví dụ 10% so với 80%) lại bị xử lý ngang nhau, dù mức độ nguy hại thực tế hoàn toàn khác biệt. Nhiều quốc gia đã chuyển sang căn cứ vào hàm lượng hoạt chất thực tế - đây là hướng đi đáng tham khảo.

Thứ hai, ranh giới giữa hai tội danh dễ gây nhầm lẫn. Điều 255 (tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy) và Điều 256 (chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy) chưa được phân định rạch ròi về mặt hành vi cấu thành, khiến không ít hồ sơ phải trả lại để điều tra bổ sung, kéo dài thời gian giải quyết án.

Thứ ba, chứng cứ điện tử chưa có "đường ray" pháp lý rõ ràng. Tội phạm ma túy ngày nay không còn bó hẹp trong giao dịch trực tiếp mà chuyển dần lên không gian mạng, sử dụng mạng xã hội, tiền ảo, ví điện tử để liên lạc và thanh toán. Tuy nhiên, cả Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự đều thiếu quy định cụ thể về cách thu thập, lưu giữ và đánh giá giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử, đặc biệt khi dữ liệu đó nằm trên máy chủ đặt ở nước ngoài.

Thứ tư, cơ chế quản lý người nghiện tại cộng đồng còn lỏng. Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 đặt trách nhiệm lên gia đình và chính quyền cơ sở nhưng không kèm theo chế tài cưỡng chế đủ mạnh. Trong khi đó, hình thức cai nghiện tự nguyện ít người tham gia, còn cai nghiện bắt buộc lại bị vướng thủ tục hành chính và thiếu nguồn lực thực hiện - dẫn đến tỷ lệ tái nghiện cao, tạo áp lực dây chuyền lên cả hệ thống xã hội và tư pháp.

3. Một số giải pháp

3.1. Hướng hoàn thiện chính sách và pháp luật

Xuất phát từ những bất cập trên, có thể đề xuất một số điều chỉnh cụ thể như sau:

Thứ nhất, định lượng theo hàm lượng tinh chất: Bổ sung một khoản mới vào mỗi điều từ 249 đến 252, quy định việc xác định khung hình phạt phải dựa trên tỷ lệ hoạt chất ma túy nguyên chất có trong vật chứng, thông qua kết quả giám định chuyên môn khi cần thiết. Quy định này giúp tránh tình trạng người phạm tội bị xử nặng oan chỉ vì tang vật bị pha loãng, đồng thời phản ánh đúng bản chất nguy hiểm của hành vi.

Thứ hai, Làm rõ nội hàm Điều 255 và Điều 256: Cần định nghĩa cụ thể "tổ chức sử dụng" là hành vi chủ động sắp đặt, điều phối hoặc điều hành - như bố trí địa điểm, công cụ, phương tiện, chất ma túy hay phân vai cho người sử dụng. Ngược lại, "chứa chấp" chỉ nên hiểu là cho phép sử dụng tại nơi mình quản lý mà không can thiệp vào việc tổ chức hay cung cấp ma túy. Việc tách bạch này sẽ giảm đáng kể tình trạng trả hồ sơ điều tra bổ sung.

Thứ ba, bổ sung khung pháp lý cho chứng cứ điện tử: Cần luật hóa khái niệm chứng cứ điện tử trong Bộ luật Tố tụng hình sự, đồng thời trao cho cơ quan tố tụng quyền yêu cầu doanh nghiệp cung cấp dữ liệu, kể cả thông qua cơ chế ủy thác tư pháp điện tử khi dữ liệu lưu trữ ở nước ngoài.

Thứ tư, coi việc lợi dụng công nghệ là tình tiết tăng nặng. Hành vi sử dụng phương tiện điện tử, Internet hoặc tiền ảo để che giấu, hợp pháp hóa nguồn gốc ma túy nên được luật hóa thành tình tiết định khung tăng nặng tại các tội danh liên quan.

Thứ năm, tăng tính ràng buộc đối với gia đình người nghiện. Cần có quy định xử lý hành chính, thậm chí xem xét trách nhiệm hình sự khi gia đình cố tình né tránh, cản trở việc quản lý hoặc đưa người nghiện đi cai nghiện, nếu hành vi đó dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

3.2. Các giải pháp đồng bộ ngoài khung pháp luật

Bên cạnh sửa đổi luật, hiệu quả phòng chống còn phụ thuộc vào nhiều mắt xích khác:

- Về phía cơ quan tố tụng, cần đầu tư trang thiết bị giám định ma túy hiện đại ngay tại địa phương để rút ngắn thời gian chờ kết quả, song song với việc đào tạo chuyên sâu cho điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán về kỹ năng xử lý tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao. Tòa án nhân dân tối cao cũng nên chủ động xây dựng án lệ cho những tình huống pháp lý mới phát sinh trong thực tiễn xét xử.

- Về phòng ngừa từ gốc, công tác tuyên truyền cần được đẩy mạnh ngay trong môi trường học đường và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp - nơi tập trung nhóm thanh thiếu niên dễ bị lôi kéo. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ việc làm và tái hòa nhập cộng đồng cho người sau cai nghiện, nhân rộng mô hình "khu dân cư không có ma túy" tại nhiều địa phương.

- Về hợp tác quốc tế, Việt Nam cần tăng cường phối hợp với các nước ASEAN và tiểu vùng sông Mê Kông trong điều tra, dẫn độ, chia sẻ thông tin tội phạm, đồng thời làm việc với các sàn giao dịch tiền ảo và nền tảng công nghệ toàn cầu để kiểm soát các dòng giao dịch tài chính liên quan đến ma túy.

Cuối cùng, vai trò của Tòa án không chỉ dừng ở việc xét xử nghiêm minh, công khai mà còn ở việc công bố rộng rãi các bản án điển hình để tạo hiệu ứng răn đe trong xã hội, cũng như chủ động kiến nghị sửa đổi những quy định pháp luật còn bất cập.

4. Kết luận

Tội phạm ma túy không phải là vấn đề riêng của một quốc gia mà là thách thức mang tính toàn cầu, ngày càng biến hóa tinh vi và khó kiểm soát. Tại Việt Nam, đây vẫn là nhóm tội phạm chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu án hình sự, đặt ra áp lực không nhỏ cho toàn bộ hệ thống tư pháp. Muốn xử lý căn cơ vấn đề này, cần một chiến lược tổng thể, có sự phối hợp chặt chẽ giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp, cùng sự tham gia của cả cộng đồng và các đối tác quốc tế. Trong tiến trình đó, Tòa án giữ vai trò trụ cột - không chỉ qua hoạt động xét xử mà còn qua việc liên tục kiến nghị hoàn thiện chính sách, góp phần xây dựng một cơ chế phòng, chống ma túy vừa nhân văn vừa đủ sức răn đe./.

Sơn Phước - K. Luật

-----------------------

Tài liệu tham khảo

1. Bộ công an, Báo cáo số 243/BC-BCA ngày 25 tháng 01 năm 2025 của Bộ công an về tổng kết công tác phòng chống ma túy năm 2024 và phương hướng công tác trọng tâm năm 2025.